علم مركب - به نظر مىرسد كه اصطلاح علم بسيط و مركب را ملا صدرا از سخنان عارفان و اهل ذوق گرفته باشد كه عبارت ديگرى است از شعور تكوينى و يا تسبيح تكوينى كه عارفان در مقام تأويل آيهء شريفهء يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ « 1 » و نيز در آن جا كه مىفرمايد همهء موجودات تسبيح حق گويند و لكن شما انسان‌ها تسبيح و ستايش موجودات را در نمىيابيد ، كه موجودات همه خدا را ستايش كنند و خود عالم به آن نمىباشند مگر به علم تكوينى و همه به سوى حق در حركت‌اند به هدايت تكوينى . بارى ملا صدرا گويد علم هم به مانند جعل بر دو گونه است . علم بسيط و علم مركب . علم بسيط عبارت از ادراك شىء است با عدم شعور از آن ادراك و از تصديق به اين كه مدرك چيست . و علم مركب عبارت از ادراك شىء است با توجه به آن ادراك و تصديق به اين كه مدرك چيست ، وى گويد : همه افراد بر وجه علم بسيط ذات حق را ادراك كرده و بدان علم دارند و بلكه همهء موجودات به علم بسيط عالم به موجد خود هستند زيرا ادراك هر چيزى چنان كه روشن شد عبارت از نحوهء وجود آن چيز است اعم از آن كه آن ادراك حسّى باشد يا خيالى و يا عقلى ، حصولى باشد و يا حضورى و جوهر چيزى عبارت از حقيقت هويت مربوطهء او به وجود حق است و هويات وجوديه از مراتب تجليات ذات حق‌اند و بنابر اين ادراك هر چيزى عبارت از ملاحظه و لحاظ آن چيز است بر آن وجهى كه مرتبط به ذات واجب الوجود است . يعنى همان وجهى كه وجود و موجوديت آن است و اين امر ممكن نيست مگر به ادراك ذات حق و به عبارت ساده‌تر چون هر موجودى مرتبه‌اى از فيض نازل حق است و علم نحوه‌اى از وجود خاص هر موجود عالمى است پس علم هر موجودى عبارت از علم او است به ذات حق به وجهى از وجوه . حال آگاه به اين علم باشد و يا غافل از آن باشد ملا صدرا به دنبال اين صغراها و كبراها گويد پس هركس كه چيزى را ادراك كند به هر نحوى از ادراك ( حسى ، عقلى ، خيالى ، وهمى ) خدا را ادراك كرده است هر چند خود غافل از اين امر باشد چنان‌كه حضرت امير المؤمنين مىفرمايند « ما رأيت شيئا الا و رأيت اللَّه قبله » پس ادراك بسيط به حق براى هر كس حاصل است ( فى الجمله و نه ادراك به كنه ذات او ) اما ادراك مركب اعم از آن كه بر وجه كشف و شهود باشد كه ويژه اولياء اللَّه است و يا به علم استدلالى باشد كه ويژه فلاسفه و انديشمندان است براى همه حاصل نمىشود و مناط تكليف و رسالت نوع علم مركب است و خطا و صواب و كفر و ايمان مربوط به اين نوع از علم است و اما در علم بسيط ، خطا و صواب و كفر و ايمان راه ندارد . و بدين ترتيب مدركات پنج‌گانه به مانند ساير قواى ادراكيه همه مظاهر هويت الهيه‌اند كه محبوب اول و مقصود كامل انسانى است و محبوب حقيقى را با تمام قوا و جوارح خود ادراك مىكند و ذات او را تقديس مىكند كه فرمود « وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ . » ملا صدرا گويد خداوند مىفرمايد « إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ » و معلوم

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 116 .